Świadczenia i benefity we Francji

Praca we Francji wiąże się z mnóstwem korzyści. Zatrudnieni w tym kraju mogą liczyć zarówno na kompleksowy system świadczeń gwarantowanych przez państwo, jak i atrakcyjne benefity oferowane przez pracodawców. Są oni ponadto chronieni przez rozbudowane prawo pracy, a dodatkowe przywileje zapewniają im umowy negocjowane przez cieszące się uprzywilejowaną pozycją związki zawodowe.

Francuski system ubezpieczeń społecznych (Securite Sociale), podobnie jak w Polsce, finansowany jest ze składek płaconych (w ramach podatku) przez pracodawców i pracowników. Wysokość składki jest zależna od wielkości zarobków. Instytucją zarządzającą systemem ubezpieczeń jest URSSAF (Union de Recouvrement des Cotisations de Securite Sociale et d’Allocations Familiales). Na Securite Sociale we Francji składają się cztery główne typy planów świadczeń:

– powszechny plany świadczeń (regime generale) – dotyczy przede wszystkim osób zatrudnionych i studentów,

– specjalne plany świadczeń (regimes speciaux) – obejmują specyficzne kategorie pracowników (np. urzędników państwowych,

pracowników kolei, żołnierzy),

– autonomiczny plan świadczeń (regime autonomes) – dotyczy pracowników samozatrudnionych (z wyłączeniem rolników), – rolniczy plan świadczeń (regime agricole) – jest to kompleksowy plan świadczeń obejmujący pracowników rolnictwa.

W niniejszym opracowaniu skoncentrujemy się na omówieniu powszechnego planu świadczeń. Został on wprowadzony w 1945 r. i miał w zamyśle obejmować swoim zasięgiem wszystkich obywateli Francji. Spotkało się to jednak ze sprzeciwem ze strony części pracowników (zwłaszcza samozatrudnionych i tych, którzy już byli objęci planem świadczeń i nie chcieli go zmieniać). Mimo tego, że nie udało się zrealizować całkowicie zamierzeń co do uniwersalności tego planu, to wciąż przynależy do niego większość (80%) Francuzów. Plan powszechny zapewnia uczestnikom m.in. takie świadczenia, jak: ubezpieczenie zdrowotne, emerytury, renty i kompleksowy system zasiłków. Zostaną one pokrótce przedstawione w kolejnych podrozdziałach.

Ubezpieczenie zdrowotne

Francja dysponuje jednym z najlepszych (zarówno pod względem jakości, jak i kosztów) systemów opieki zdrowotnej na świecie. Mogą z niej korzystać wszyscy obywatele i osoby przebywające legalnie na terytorium tego kraju. Finansowanie opieki zdrowotnej w praktyce wygląda tak, że leczenie jest najpierw opłacane przez pacjenta, a następnie państwo zwraca całość lub pewną część poniesionych kosztów (o refundację wnioskuje się poprzez odpowiedni formularz, a na specjalnej stronie internetowej, po zalogowaniu się, można śledzić proces rozpatrywania wniosku).

W przypadku usług, które są refundowane przez państwo jedynie częściowo, reszta kosztów musi być opłacona przez pacjenta z własnej kieszeni. W sytuacji gdy pracodawca oferuje zatrudnionym prywatne plany opieki medycznej, koszty te są pokrywane w ramach planów.

Pacjenci we Francji mogą dowolnie wybierać lekarzy i placówki, z których usług korzystają. System podstawowej opieki zdrowotnej oraz ambulatoryjnej tworzą głownie prywatne, indywidualne praktyki lekarskie. Aby uzyskać refundację według standardowych stawek, lekarz musi mieć podpisaną umowę z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych (te placówki określane są jako conventionne) i jest zobowiązany do przestrzegania określonych taryf za opiekę medyczną. Cena wizyty u lekarza pierwszego kontaktu przewidziana przez Securite sociale wynosi 23 euro, a u specjalisty 25 euro (37 euro u psychiatry, neurologa lub neuroopsychiatry). W przypadku braku umowy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych poziom refundacji jest niższy. W tym wypadku koszty leczenia mogą być jednak pokryte przez prywatne dodatkowe plany opieki zdrowotnej (jeśli pacjent jest nimi objęty). Cena prywatnego ubezpieczenia zależy od jego zakresu i od stawek ubezpieczyciela. Osoby o niskich dochodach mogą się starać o uzyskanie od państwa pomocy finansowej na opłacenie takiego ubezpieczenia.

Emerytury

Minimalny wiek, w którym można przejść na emeryturę we Francji, wynosi 60 lat, a „pełna” emerytura przysługuje od 65. roku życia. Wiek ten jest niższy dla osób, które pracowały od młodego wieku (czyli rozpoczęły pracę przed ukończeniem 19. Roku życia). Zgodnie z Ustawą o Reformie Emerytalnej z 9.11.2010 r., w latach 2011–2018 granica wieku ma się stopniowo przesuwać odpowiednio do 62 i 67 lat. Podobnie minimalny okres płacenia składek, uprawniający do pełnej emerytury, ma ulec wydłużeniu z obowiązujących obecnie 162 do 166 kwartałów w 2020 r. W przypadku krótszego okresu wpłacania składek emerytura jest proporcjonalnie zmniejszana.

We Francji funkcjonują de facto aż trzy „obowiązkowe” plany emerytalne: jeden „podstawowy” i dwa „uzupełniające”. Emerytura podstawowa wypłacana jest z państwowej kasy emerytalnej CNAV (Caisse national de l’assurance veillesse). Pełna emerytura wynosi 50% wysokości średnich zarobków uzyskanych w ciągu 25 „najlepszych” pod względem płacy lat kariery. Zgodnie z przepisami, wysokość emerytury nie może jednak przekroczyć 50% tzw. „pułapu ubezpieczenia społecznego”, który w 2012 r. wynosił 35 372 euro.Istnieją dwa typy „uzupełniających” planów emerytalnych:

– Plan AGIRC (Association generale des institutions de retraites des cadres) został utworzony w 1947 r. Jest on przeznaczony dla kadry kierowniczej i osób na podobnych stanowiskach.

– Plan ARRCO (Association pour le regimr de retraite complementaire des salaries) powstał w 1961 r. na mocy układu zbiorowego.

Obejmuje pracowników, którzy nie zajmują stanowisk kierowniczych.

Plany te funkcjonują w zasadzie jak plany oparte na zdefiniowanych składkach – pracownik i pracodawca wpłacają do nich regularnie pewne wysokości kwoty. Niestety m.in. ze względu na szybkie starzenie się społeczeństwa francuskiego (wydłużanie się życia, bardzo niski przyrost naturalny) i zwiększające się bezrobocie pieniądze gromadzone w tych planach muszą być od razu wypłacane aktualnym emerytom (zamiast inwestowane).

We Francji powszechnie oferuje się pracownikom możliwość przystąpienia do prywatnych planów emerytalnych. Plany te mają najczęściej charakter planów opartych na zdefiniowanych składkach (są one regulowane przez Artykuł 39 Kodeksu Podatkowego). Typowa wysokość składek to 2–4% wynagrodzenia. Od 2010 r. pracownicy mogą wpłacać do tych planów dodatkowe kwoty, przy czym nie powinny one przekraczać 8% wynagrodzenia.

Innym przykładem firmowego planu emerytalnego jest zbiorowy emerytalny plan oszczędnościowy określany jako PERCO (Plan d’Epargne pour la Retraite Collectif). W planie tym pracownicy wpłacają na swego rodzaju „konta oszczędnościowe” sumy, które są następnie inwestowane. Dodatkowo pracodawca może dopłacać do tych oszczędności pewną kwotą, która nie może jednak przekroczyć z jednej strony trzykrotnej wysokości sumy wpłacanej przez pracownika do planu w ciągu roku, a z drugiej 16% wspomnianego wcześniej „pułapu ubezpieczenia społecznego” (w 2012 r. było to 5800 euro na pracownika). Te oszczędności, poza pewnymi specjalnymi okolicznościami, mogą być przez pracownika wybrane z konta dopiero po przejściu na emeryturę.

Na mocy artykułu 39 Kodeksu Podatkowego kluczowej kadrze kierowniczej można zaproponować także przystąpienie do planów opartych na zdefiniowanych świadczeniach (pracownik określa, jakiej wysokości emeryturę chce w przyszłości otrzymywać, i na tej podstawie wyliczane są składki), przy czym reszta pracowników musi mieć możliwość uczestniczenia w planach opartych na zdefiniowanych składkach lub planach oszczędnościowych.

Prawa i przywileje pracownicze

Nie bez powodu Francja określana jest przez media jako pracowniczy raj i inwestorskie piekło. Rozbudowane prawo pracy (Kodeks pracy liczy 340 stron, a oblicza się, że w sumie francuskie prawo pracy to ponad 3000 stron) i bardzo wpływowe związki zawodowe z jednej strony zapewniają skuteczną ochronę pracowników, a z drugiej często odstraszają zagranicznych inwestorów. Poniżej omówiono najważniejsze regulacje dotyczące czasu pracy i urlopów pracowniczych we Francji. Jak Czytelnik przekona się na podstawie lektury tego podrozdziału, Francja, na tle innych krajów Europy, wyróżnia się krótkim tygodniem roboczym i możliwością długiego wypoczynku.

Czas pracy

We Francji obowiązuje 35-godzinny tydzień roboczy. Pracownik może zgodzić się na pracę w większym wymiarze, przy czym pracodawca musi go wtedy odpowiednio wynagrodzić. Za godziny nadliczbowe stawka (za godzinę pracy) jest powiększana o 25% w przypadku pierwszych trzynastu godzin nadliczbowych i o 50% w przypadku kolejnych. W ramach rekompensaty za nadgodziny pracodawca powinien (a niekiedy jest zobowiązany) zwolnić pracownika z pracy w innym dniu.

Przepisy prawa we Francji narzucają liczne ograniczenia co do czasu pracy. Zgodnie z regulacjami zatrudnieni nie mogą pracować dłużej niż:

– 44 godziny tygodniowo w ciągu 12 kolejnych tygodni,

– 48 godzin w ciągu tygodnia,

– 10 godzin dziennie,

– 220 godzin nadliczbowych rocznie.

Ponadto, zgodnie z prawem, wszyscy pracownicy powinni mieć zapewnione 11 godzin wypoczynku dziennie i 35 godzin ciągłego odpoczynku tygodniowo. Każdemu pracownikowi, który pracuje dłużej niż 6 godzin dziennie, przysługuje minimum 20 minut przerwy.

Specjalne przepisy dotyczą samodzielnych kierowników i pracowników, którzy mogą sami organizować swój grafik. Zgodnie z prawem te osoby mogą:

– ustalić roczną liczbę dni pracujących (przy czym ta liczba nie może przekroczyć 218 dni),

– odwołać niektóre dni wolne zgodnie z odpowiednimi układami zbiorowymi (jeśli nie ma takich układów, wówczas nie mogą pracować więcej niż 235 dni rocznie).

Urlopy

Pracownicy we Francji mają prawo do minimum 5 tygodni płatnego urlopu w ciągu roku, nie licząc świąt (dodatkowe 10 dni). Standardowo pracodawcy oferują jednak tydzień więcej (wynika to m.in. z umów związkowych). Dodatkowe dni wolne przysługują ponadto osobom o określonym stażu pracy, jak również samodzielnym kierownikom. Płatny urlop pracownik uzyskuje również w przypadku określonych zdarzeń, takich jak choroba, wypadek czy pewne sytuacje rodzinne (tabela 4).

Świadczenia dodatkowe

Istnieją silne zależności pomiędzy polityką państwa a benefitami proponowanymi przez pracodawców. To co pracodawcy w danym kraju oferują zatrudnionym w ramach świadczeń dodatkowych, w dużej mierze zależy od tego, co już jest gwarantowane przez prawo. W tej zależności zdają się zaznaczać dwa podstawowe trendy. Z jednej strony proponowane pracownikom benefity w pewnym stopniu „uzupełniają” ofertę państwa. Z drugiej im więcej potrzeb jednostki jest zaspokajanych przez państwo, tym bardziej „luksusowy” charakter mają świadczenia dodatkowe oferowane przez pracodawców.

Obie te prawidłowości są wyraźnie widoczne na przykładzie Francji. Do powszechnie oferowanych w tym kraju świadczeń dodatkowych należą m.in. prywatne plany emerytalne i dodatkowa opieka medyczna. Firmowe plany emerytalne „uzupełniają” podstawowy (i dodajmy, że coraz mniej wydolny) system emerytalny, dając zatrudnionym większe zabezpieczenie na przyszłość. Dodatkowe ubezpieczenie medyczne pozwala pokryć koszty usług zdrowotnych nierefundowanych w pełni przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Równocześnie szerokie zabezpieczenie obywateli ze strony państwa i wysoka ochrona praw pracowniczych (np. prawa do wypoczynku i urlopu) sprawia, że trudniej jest zadowolić francuskiego pracownika niż na przykład pracownika amerykańskiego. Dla tego ostatniego niezwykle cennym benefitem jest sama tylko możliwość wzięcia płatnego urlopu. Francuzowi państwo gwarantuje niejako czas na wypoczynek, stąd też pracodawca, chcąc go zadowolić, musi zaoferować mu już coś więcej (np. dofinansowanie urlopu).

Oczywiście popularność poszczególnych benefitów będzie też zależeć od przepisów podatkowych – szczególnie atrakcyjne są świadczenia wiążące się z ulgami podatkowymi. Przepisy podatkowe we Francji są niezwykle skomplikowane i nie jest to miejsce na ich omawianie. Uogólniając, można jednak stwierdzić, że w przypadku świadczeń dodatkowych zdaje się obowiązywać zasada, którą można by określić jako „zasadę powszechnej dostępności” – w znacznej liczbie przypadków, aby benefit był zwolniony z podatku, musi być on oferowany wszystkim pracownikom. Przykładami tego typu podatkowo „opłacalnych” świadczeń są np. ubezpieczenia w razie niepełnosprawności czy śmierci pracownika. Zwolnione z podatku są także dopłaty do lunchu, plany emerytalne oparte na zdefiniowanych składkach i niektóre plany oszczędnościowe (np. wspomniany wcześniej PERCO).

Popularne benefity we Francji

W 2012 r. firma Mercer Marsch Benefits przeprowadziła w 10 krajach badanie, które miało na celu m.in. określenie, jakie świadczenia dodatkowe są najpowszechniej oferowane i najbardziej cenione przez mieszkańców poszczególnych państw. Poniżej przedstawiono wyniki tego badania dotyczące Francji.

Jak wynika w powyższych zestawień, do najpopularniejszych benefitów we Francji należą: opieka medyczna, a zwłaszcza specjalistyczna, ubezpieczenia (np. od następstw nieszczęśliwych wypadków, w razie niepełnosprawności) i prywatne plany emerytalne.

Plany oszczędnościowe

Na zakończenie warto jeszcze pokrótce wspomnieć o benefitach, które mają specyficzny status we Francji. Chodzi mianowicie o plany oszczędnościowe (epargne salariale). Są one świadczeniem powszechnie oferowanym przez francuskich pracodawców. Za ten stan rzeczy odpowiadają w dużej mierze przepisy prawa, zgodnie z którymi firmy zatrudniające ponad 50 pracowników muszą umożliwić swoim pracownikom uczestniczenie w tego typu planie. Epargne salariale są bardzo korzystne zarówno dla pracodawcy, jak i pracownika, ponieważ wiążą się ze znacznymi ulgami podatkowymi.

Przykładem niezwykle popularnego planu oszczędnościowego jest PEE (Plan d'Epargne d'Enterprise). Pracownicy mogą wpłacać do  tego planu maksymalnie 25% dochodu rocznie, a pracodawcy dopłacać kwotę w wysokości nieprzekraczającej z jednej strony 2900 euro na pracownika w ciągu roku, a z drugiej 300% wkładu pracownika. Te sumy są następnie inwestowane. Zarówno zaoszczędzone w ten sposób kwoty, jak i zyski z inwestycji, pod warunkiem, że są wybrane z konta dopiero po pięciu latach, są zwolnione z podatku.

Joanna Kłosowska
Sedlak & Sedlak

Warsztat i rzemiosło ponad wszystko.

Adam Sztaba

Pobierz wydanie 07_08/2020

Zobacz również

Ta strona wykorzystuje pliki cookies (niewielkie pliki tekstowe przechowywane przez przeglądarkę internetową na urządzeniu użytkownika) m.in. do analizy statystycznej ruchu, dopasowania wyglądu i treści strony do indywidualnych potrzeb użytkownika. Pozostawiając w ustawieniach przeglądarki włączoną obsługę plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Prywatności.