Świadczenia i benefity w Niemczech

Zdaniem ekspertów, rynek pracy w Niemczech, na tle innych państw europejskich, jest najbardziej stabilny i daje pracownikom relatywnie duże poczucie bezpieczeństwa. Od wielu lat bezrobocie utrzymuje się w tym kraju na niskim poziomie (zgodnie z danymi EUROSTAT 5 proc. w maju 2013 r.), a średnie miesięczne zarobki z roku na rok wzrastają (3391 euro w 2012 r.).

Szczegółowe prawo pracy chroni najważniejsze przywileje pracowników i określa ich podstawowe obowiązki. Osoby zatrudnione są objęte kompleksowym ubezpieczeniem, które zapewnia im opiekę zdrowotną, świadczenia rentowe i emerytalne oraz wypłatę zasiłku w razie bezrobocia.

Problemem, który szczególnie zaznacza się w Niemczech, jest szybkie starzenie się społeczeństwa – przybywa osób w wieku emerytalnym, a zarazem na rynek pracy wkracza coraz mniej młodych pracowników. Z tego względu w tym państwie duży nacisk kładzie się na zapewnienie starszym ludziom odpowiedniego standardu życia i opieki. Jest to widoczne zarówno w polityce społecznej i gwarantowanych przez rząd świadczeniach (emerytury, składki na opiekę długoterminową, zasiłki), jak i w benefitach oferowanych przez pracodawców (duża popularność firmowych planów emerytalnych).

Świadczenia gwarantowane przez państwo

Niemcy często określane są jako państwo opiekuńcze. Na publiczne wydatki socjalne przeznaczają ponad 26 proc. Produktu krajowego brutto (dane za rok 2013) i zajmują dziesiąte miejsce w OECD (Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej), jeśli chodzi o nakłady ponoszone na ten cel (dla porównania Francja, która plasuje się na pierwszym miejscu, wydaje 33 proc. PKB, Polska, która mieści się na 21. pozycji: 21 proc. PKB, a średnia w OECD wynosi 22 proc.).

System ubezpieczeń społecznych w Niemczech składa się z pięciu podstawowych gałęzi, które obejmują: ubezpieczenie zdrowotne, świadczenia z tytułu opieki długoterminowej, świadczenia emerytalne, ubezpieczenie od wypadków i ubezpieczenie od bezrobocia. Jest on finansowany ze składek płaconych przez pracodawców i pracowników. Z kilkoma wyjątkami (np. sędziowie, żołnierze, urzędnicy służby cywilnej, pracownicy, którzy zarabiają mniej niż 400 euro miesięcznie, osoby, które pracują mniej niż 50 dni w roku kalendarzowym) wszyscy zatrudnieni podlegają obowiązkowi ubezpieczenia.

Publiczne ubezpieczenie zdrowotne

Składki płacone przez niemieckich pracowników na ubezpieczenie zdrowotne wynoszą 15,5 proc. wynagrodzenia brutto, z czego 7,3 proc. pokrywane jest przez pracodawcę. Ponadto fundusze ubezpieczeniowe mogą obciążyć pracownika dodatkowymi kosztami w sytuacji, gdy ich środki nie wystarczają na pokrycie wszystkich zobowiązań finansowych. Jeśli te dodatkowe składki przekroczą 2 proc. Wynagrodzenia pracownika, wówczas przysługuje mu tzw. społeczna rekompensata. Oprócz składek na ubezpieczenie zdrowotne niemieccy zatrudnieni odprowadzają także składki na świadczenia z tytułu opieki długoterminowej, które wynoszą 1,95 proc. wynagrodzenia. Osoby urodzone po 1940 r. i nieposiadające dzieci, od momentu osiągnięcia 23 lat płacą na ten cel dodatkowe 0,25 proc. wynagrodzenia.

Z państwowego systemu opieki zdrowotnej w Niemczech korzysta około 85 proc. obywateli tego kraju. Dystrybucja środków jest obsługiwana przez 140 kas chorych (z powodu trudnej sytuacji finansowej część z nich ogłosiła już bankructwo). Przynależność do państwowego systemu opieki zdrowotnej jest obowiązkowa dla większości pracowników. Pozostali mogą z niego zrezygnować pod warunkiem, że ubezpieczą się prywatnie.

W ramach publicznej opieki zdrowotnej można wykonać podstawowe badania, skorzystać z konsultacji lekarskiej lub specjalistycznej. Ponadto państwo pokrywa koszty hospitalizacji, transportu medycznego, niektórych leków, a także protez, aparatów słuchowych itp. W sytuacji gdy osoba jest chora i nie może otrzymać pomocy i opieki ze strony bliskich, ubezpieczenie zdrowotne oprócz leczenia pokrywa również koszty opieki pielęgniarskiej, a w niektórych przypadkach (gdy nie ma innej opieki, a osoba posiada dziecko do 12. roku życia lub niepełnosprawne) także koszty pomocy domowej.

Państwowe ubezpieczenie emerytalne

Wiek emerytalny w Niemczech od 2012 r. jest stopniowo zwiększany do 67 lat, poczynając od osób urodzonych w roku 1947. Warunkiem uzyskania emerytury jest opłacanie składek przez określony czas. Składki na świadczenia emerytalne wynoszą 19,6 proc. wynagrodzenia brutto, z czego 50 proc. jest pokrywane przez pracodawcę. Poszczególne typy emerytur różnią się m.in. wysokością, wymaganym okresem składkowym czy wiekiem, w którym możliwe jest przejście na emeryturę.

Emeryturę podstawową można otrzymać po osiągnięciu wieku emerytalnego, pod warunkiem opłacania składek przez minimum 60 miesięcy. Od ukończenia 63. roku życia można wnioskować o wcześniejszą emeryturę, ale pod warunkiem, że jest się w stanie udowodnić, że płaciło się składki przez minimum 35 lat. Osoby, które ukończyły 65 lat i posiadają wymagany (45-letni) okres ubezpieczenia, mogą także przejść na tzw. emeryturę dla osób o szczególnie długim okresie ubezpieczenia.

Osobom ubezpieczonym, które ukończyły 65 lat, płaciły składki przez 35 lat, a przed przyznaniem emerytury orzeczono u nich znaczny stopień niepełnosprawności, przysługuje emerytura dla osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Możliwe jest wcześniejsze (od 63. roku życia) pobieranie tego świadczenia, przy czym jest ono odpowiednio zredukowane.

Górnicy mogą przejść na emeryturę w wieku 60 lat, pod warunkiem jednak, że opłacali ubezpieczenie przez minimum 25 lat. Kobiety urodzone przed 1952 r. również mogą przejść na emerytur w wieku 60 lat, jeśli odprowadzały składki przez minimum 10 lat po ukończeniu 40. roku życia i minimum przez 15 lat łącznie.

Wysokość emerytury zależy od wysokości zarobków, okresu płacenia składek i wieku przejścia na emeryturę. Wylicza się, że osoba, która przez 45 lat zatrudnienia otrzymywała średnią niemiecką płacę, powinna dostawać emeryturę w wysokości około 1200 uero brutto miesięcznie. Faktyczna wartość tego świadczenia jest w rzeczywistości jednak znacznie niższa.

Emerytury w Niemczech są dziedziczone przez współmałżonka i dzieci osoby ubezpieczonej. Warunkiem jest płacenie składek przez minimum pięć lat (przed śmiercią). Wdowa/wdowiec otrzymują 25 proc. emerytury zmarłej osoby ubezpieczonej przez dwa lata, pod warunkiem, że małżeństwo trwało minimum przez rok i nie weszli oni w ponowny związek małżeński (lub partnerski) po śmierci ubezpieczonego. Wysokość świadczenia jest zwiększana, jeśli żyjący współmałżonek opiekuje się dzieckiem, osiągnął 45 lat lub jego zdolność zarobkowa jest zmniejszona o 55 proc. Możliwe jest także wystąpienie przez małżonków o dzielenie praw do emerytury. Warunkiem jest, aby każdy z nich posiadał minimum 25-letni okres ubezpieczenia i aby małżeństwo było zawarte po 31 grudnia 2001 r. (i/lub osoby zawierające związek partnerski nie miały wtedy ukończonych 40 lat).

Czas pracy i urlopy

Niemieckie prawo pracy określa zarówno wymiar czasu pracy, jak i przysługujące pracownikowi świadczenia urlopowe.

Zgodnie z Ustawą o godzinach pracy, maksymalny czas pracy w Niemczech wynosi:

• 8 godzin dziennie,

• 6 dni w tygodniu.

Prawo dopuszcza, aby zatrudniony pracował 10 godzin dziennie, pod warunkiem, że średni czas pracy w ciągu 6 miesięcy nie przekroczy 8 godzin dziennie. Pracownicy nie mogą pracować w niedziele i święta (liczba obowiązujących świąt waha się od 8 dla Berlina do 12 w przypadku Bawarii), przy czym wyjątek stanowią prace, które nie mogą być ograniczone do dni roboczych (np. służby ratunkowe).

Osobom pracującym 6–9 godzin dziennie przysługuje prawo do 30-minowej przerwy. Jeśli zatrudniony pracuje ponad 9 godzin dziennie, to ma prawo do 45-minutowego odpoczynku. Pracownik musi mieć również zapewnione minimum 11 godzin ciągłego odpoczynku pomiędzy dwoma dniami pracy.

Świadczenia dodatkowe

Poza świadczeniami gwarantowanymi przez państwo niemieccy pracodawcy, chcąc przyciągnąć i odpowiednio zmotywować pracowników, oferują im także świadczenia dodatkowe. Szczególnie popularne są te z nich, które ze względu na ulgi podatkowe wiążą się z korzyściami finansowymi zarówno dla pracowników, jak i pracodawców.

Prywatna opieka medyczna

Przepisy niemieckie dopuszczają w niektórych przypadkach (pracownicy zarabiający rocznie ponad 52 000 euro, osoby samozatrudnione, pracujące na część etatu, służby cywilne i pracownicy zarabiający poniżej 450 euro miesięcznie) rezygnację z publicznego ubezpieczenia zdrowotnego na rzecz ubezpieczenia prywatnego. Możliwe jest również nabycie ubezpieczenia prywatnego i równoczesne korzystanie także z publicznej opieki zdrowotnej. W tym drugim wypadku najchętniej „dokupywane” są usługi nierefundowane lub refundowane jedynie w ograniczonym stopniu przez ubezpieczenie publiczne (przede wszystkim usługi dentystyczne, które w Niemczech są bardzo drogie). Prywatne ubezpieczenie zdrowotne można wykupić w mniej więcej 40 niemieckich firmach ubezpieczeniowych. Koszt ubezpieczenia zależy zarówno od zakresu usług, który ma pokryć ubezpieczenie, wieku jednostki, jak również jej stanu zdrowia i bieżących schorzeń. Duża część składek płaconych na prywatne ubezpieczenia medyczne, począwszy od 2010 r., może być odliczona od podatku dochodowego. O ile publiczne ubezpieczenie zdrowotne obejmuje automatycznie osoby pozostające pod opieką ubezpieczonej osoby, o tyle ubezpieczenie prywatne musi być zwykle wykupione osobno na każdego, kto ma pod nie podlegać (przy czym ubezpieczenie większej ilości osób np. rodziny wiąże się zwykle z atrakcyjnymi zniżkami).

Jeśli pracownik wykupi prywatne ubezpieczenie zdrowotne od dostawcy, który zapewnia uznawany przez niemiecki rząd certyfikat, to pracodawca płaci 50 proc. składek (tak samo jak w przypadku osób ubezpieczonych publicznie). Jeśli zatrudniony nie posiada takiego certyfikatu, pracodawca nie ma obowiązku (aczkolwiek może) dokładać się do jego ubezpieczenia zdrowotnego.

Firmowe plany emerytalne

Firmowe plany emerytalne mają w Niemczech długą tradycję. W firmach takich jak Krupp czy Siemens funkcjonują już od połowy XIX w. Chociaż prawo nie nakłada na niemieckich pracodawców obowiązku oferowania zatrudnionym możliwości uczestnictwa w tych planach, to jednak funkcjonują one w większości firm.

Szacuje się, że członkami firmowych planów emerytalnych jest około 17 000 000 Niemców. Plany te przyjmują zarówno formę planów opartych na zdefiniowanych składkach, planów opartych na zdefiniowanych świadczeniach, jak i mogą stanowić mieszankę obu tych typów. Ze względu na to, że plany oparte na zdefiniowanych składkach wiążą się z mniejszymi ulgami podatkowymi (a co więcej w ich wypadku przepisy prawa wymagają pewnej formy poręczenia), są one mniej popularne wśród pracodawców. Najczęściej spotykane są plany oparte na zdefiniowanych świadczeniach, gdzie wysokość składki jest obliczana w odniesieniu do wielkości końcowego świadczenia.

W związku z określonymi przepisami prawa pracy i kodeksu podatkowego konstrukcja firmowego planu emerytalnego w Niemczech jest w dużej mierze zależna od sposobu finansowania tych planów. Ze względu na to kryterium można wyróżnić pięć głównych typów firmowych planów emerytalnych:

• Emerytura bezpośrednia – w tym typie planu pracodawca zobowiązuje się do wypłacenia pracownikowi emerytury, gdy ten osiągnie określony wiek. Na ten cel zostają wydzielone wewnętrzne aktywa firmy. Ta forma planu wiąże się znacznymi korzyściami podatkowymi. Jest to najpopularniejszy typ finansowania firmowych planów emerytalnych w Niemczech.

• Bezpośrednie ubezpieczenie – pracodawca wykupuje ubezpieczenie emerytalne u określonego dostawcy.

• Kasa emerytalna – jest to instytucja założona i ufundowana przez pracodawcę, wobec której pracownik ma bezpośrednie roszczenie emerytalne.

• Fundusz pomocniczy – fundusz emerytalny założony przez pracodawcę. Tutaj pracownik składa roszczenie wobec pracodawcy, a nie funduszu.

• Fundusze emerytalne – prawnie niezależna korporacja stworzona i sfinansowana przez jednego lub kilku pracodawców.

Dają dużą elastyczność, jeśli chodzi o inwestycję kapitału. Wszystkie formy firmowych planów emerytalnych są chronione przed niewypłacalnością. Od 1999 r. funkcjonuje w Niemczech Fundusz Gwarancji Emerytalnych, który odpowiada za zabezpieczenie roszczeń w razie niewypłacalności pracodawcy.

Inne benefity wiążące się z ulgami podatkowymi

Świadczeniem dodatkowym, które jest niezwykle popularne w niemieckich firmach ze względu na korzystne regulacje podatkowe, jest służbowy samochód. Samochód służbowy jest co prawda traktowany jako forma zysku i w związku z tym podlega opodatkowaniu, ale podatek naliczany jest tylko od wartości 1 proc. ceny ustalonej przez producenta. Pracownicy nie muszą korzystać z samochodu wyłącznie w celach służbowych. Co więcej, jeśli pracodawca pokrywa koszty utrzymania samochodu, benzyny itp., nie wiąże się to z dodatkowym podatkiem. Oblicza się, że np. korzystanie z dobrej klasy służbowego BMW to dla pracownika w Niemczech koszt około 180 euro miesięcznie, podczas gdy dzierżawa takiego samochodu bezpośrednio od BMW kosztowałaby go prawie 430 euro.

Pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem pracy, takich jak służbowy telefon, podróże służbowe, są w większości zwolnione z podatków i składek na ubezpieczenia. To samo (z pewnymi wyjątkami) dotyczy innych benefitów zapewnianych pracownikom w celu ułatwienia im pracy, takich jak np. transport do miejsca zatrudnienia czy służbowe stołówki. Świąteczne przyjęcia, prezenty czy imprezy weekendowe dla personelu także wiążą się z korzystnymi ulgami podatkowymi.

Joanna Kłosowska
Sedlak & Sedlak

 

Muzyka jest dla mnie bardzo ważna.

Michał Bajor

Pobierz wydanie 10/2020

Zobacz również

Ta strona wykorzystuje pliki cookies (niewielkie pliki tekstowe przechowywane przez przeglądarkę internetową na urządzeniu użytkownika) m.in. do analizy statystycznej ruchu, dopasowania wyglądu i treści strony do indywidualnych potrzeb użytkownika. Pozostawiając w ustawieniach przeglądarki włączoną obsługę plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Prywatności.