Aktywność fizyczna w miejscu pracy

Zaangażowanie pracownika i jego wydajność w dużej mierze zależą od kondycji psychicznej, ale również fizycznej. Pamiętać też trzeba, że brak choroby wcale nie oznacza, że jest się okazem zdrowia. Stan psychiczny jednostki jest efektem procesów patogenetycznych (powstanie zaburzeń) oraz salutogenetycznych (rozwój zdrowia).

fot. istockphoto

Dlatego mówiąc o promocji zdrowia w miejscu pracy, warto zwrócić szczególną uwagę na podejście salutogenetyczne, czyli jeden z modeli proponowanych w psychologii zdrowia (dziedzina zajmująca się promocją i utrzymaniem zdrowia). Aaron Antonovsky, amerykański socjolog, określił w swoim modelu salutogenetycznym cztery kluczowe czynniki wpływające na poziom zdrowia:

1. Uogólnione zasoby odpornościowe – przykładowo cechy osobowości, wsparcie społeczne.
2. Stresory – sytuacje rodzące stan napięcia.
3. Poczucie koherencji – przekonanie o przewidywalności i racjonalności świata oraz własnego położenia życiowego, na które składają się poczucie zrozumiałości, zaradności i sensowności.
4. Zachowanie i styl życia – nacisk na zachowania prozdrowotne, jak regularny sen, aktywność fizyczna i ergonomia pracy.

Opierając się na niniejszym modelu, ale i na pozostałych koncepcjach psychologii zdrowia, podkreślić należy, że elementem, na który mamy szczególny wpływ, są właśnie zachowania prozdrowotne i styl życia oraz radzenie sobie ze stresorami. Wiadome jest, że aby być zdrowym, należy racjonalnie się odżywiać, być aktywnym fizycznie czy poddawać się okresowym badaniom diagnostycznym. W kontekście dobrostanu i psychologii zdrowia najistotniejsze wydaje się konstruktywne radzenie sobie ze stresem, który jest częstym towarzyszem życia zarówno prywatnego, jak i zawodowego. Czy stresu można uniknąć? Niestety nie, ale na pewno umiejętnie można sobie z nim radzić w taki sposób, aby nie wyrządzał szkód w organizmie. Stresujące mogą być również czynniki fizyczne występujące w pracy, takie jak chociażby niedostosowane do pracownika stanowisko pracy, niewłaściwy sprzęt, bagatelizowanie zasad ergonomii pracy, nadmiar bodźców, hałas, temperatura.

W związku z tym coraz więcej organizacji wychodzi naprzeciw potrzebom pracowników i propaguje zdrowy styl życia w miejscu zatrudnienia. Możliwość skorzystania z porady dietetyka, fizjoterapeuta dbający o kondycję fizyczną pracowników na terenie organizacji, firmowa siłownia czy warsztaty praktyczne z trenerem personalnym w ciągu dnia pracy to tylko niektóre z nowych benefitów propagujących zdrowie w organizacjach. Dlaczego promocja zdrowia w firmach oraz budzenie wśród pracowników świadomości zagrożeń, jakie powoduje brak aktywności fizycznej, jest takie ważne?

Ergonomia miejsca pracy

Silnie akcentowana przez inspektorów bezpieczeństwa i higieny pracy ergonomia w miejscu zatrudnienia kojarzy się przede wszystkim z prawidłową postawą w pozycji siedzącej. Jednakże należy zaznaczyć, że owa właściwa pozycja nijak wiąże się z prawidłową fizjologią. Nawet najbardziej prawidłowo dopasowane krzesło, fotel czy inna forma siadu, z klękosiadami włącznie, nie uchroni w pełni pracownika przed obciążeniami wynikającymi z pozycji siedzącej. Prawdą jest, że człowiek nie jest stworzony do pozycji ani stojącej ani w głównej mierze siedzącej. Krzywizny kręgosłupa i jego budowa oparta na elementach kostnych, chrzęstnych, więzadłowych oraz nałożona na to duża liczba innych tkanek miękkich z mięśniami na czele mają za zadanie ułatwić człowiekowi poruszanie się w sposób dwunożny, ze zmiennym tempem. Jednostka ludzka może zatem chodzić, biegać, skakać, gdyż do tych właśnie czynności została przystosowana w toku ewolucji, wytwarzając mechanizm poruszania się dwunożnego. Zaznaczyć należy zatem, że praca nie powinna być wykonywana w pozycji stojącej, która nadmiernie obciąża osiowo struktury stawów kończyn dolnych oraz stawy kręgosłupa. Zbytni optymizm nie jest również wskazany, jeśli mówimy o ciągłej pozycji siedzącej, ponieważ w tym przypadku mamy do czynienia ze zniesieniem napięcia w części czynnej aparatu ruchu, czyli w mięśniach.

Istotnym składnikiem procesu promocji zdrowia w organizacji jest propagowanie aktywności fizycznej. Mimo idealnego podparcia lędźwiowego, przylegających pleców do oparcia w odcinku piersiowym, głowy ustawionej w pozycji lekkiej retrakcji czy idealnej wysokości biurka cały czas pozycja siedząca jest pozycją bierną. Nie wymaga ona od mięśni praktycznie żadnej pracy, ale jednocześnie ciężko jest mówić w tej sytuacji o pozycji spoczynkowej, ponieważ za taką fizjologicznie uznaje się prawidłową pozycję leżącą, która daje pełny odpoczynek wszystkim stawom. Długotrwałe siedzenie przy biurku jest bardzo męczące dla ludzkiego organizmu. Siedząc, bez udziału świadomości, dochodzi do sytuacji, w której rozluźnione mięśnie, mające i tak ułatwione zadanie, bo nie muszą stabilizować kręgosłupa, wyłączają się zupełnie, a kręgosłup zawisa na biernym aparacie więzadłowym, dając uczucie ciężkich i bolesnych pleców. Praca przy biurku liczona w latach przynosi zmiany zwyrodnieniowe oraz zwapnienia w kolagenie przeciążonych więzadeł.

Aktywne przerwy w pracy

Dlatego istotnym czynnikiem mogącym wpłynąć na poziom zdrowia pracownika są tzw. aktywne przerwy w trakcie wykonywania obowiązków służbowych. Polegać one mogą na zespołowych prostych ćwiczeniach rozluźniających prowadzonych przez fizjoterapeutę, trenera personalnego lub specjalistę ds. wellbeingu (z angielskiego: dobrostan; coraz częściej pojawiające się stanowisko w organizacjach). Jeśli natomiast firma nie współpracuje ze specjalistami, ćwiczenia na ból pleców można wykonywać samodzielnie nawet przy biurku, bez opuszczania miejsca pracy. Mimo wszystko wskazana jest wcześniejsza konsultacja ze specjalistą, który pokaże właściwe ćwiczenia oraz prawidłowy sposób ich wykonania. Niektóre organizacje zamiast ćwiczeń proponują inne formy aktywności, jak chociażby nauka tańca czy gry zespołowe podczas aktywnych przerw.

Tabela 1. Cwiczenia ciała, które samodzielnie przy biurku może wykonać każdy pracownik. (Źródło: www.stylzdrowia.pl)

Należy pamiętać, że pracownik siedzi nie tylko w pracy, lecz także w aucie, w kinie, w komunikacji miejskiej, w domu. Częsta pozycja siedząca nieprzeplatana aktywnością fizyczną prowadzi z czasem do coraz większego skracania ścięgien oraz do skracania fizjologicznej długości mięśni – narażone są na to głównie zginacze stawu kolanowego oraz zginacze biodra. W efekcie częstego przebywania w pozycji siedzącej zaburzona zostaje także funkcja mięśni pośladkowych oraz jednego z najważniejszych mięśni, który chroni dolny odcinek kręgosłupa, mięśnia poprzecznego brzucha. Nadmierne spoczynkowe napięcie niektórych z wyżej wymienionych struktur powoduje, że nawet przy idealnie ergonomicznym siadzie w miejscu pracy zaburza się układ sił mięśniowych. W konsekwencji powoduje to bóle dolnego odcinka kręgosłupa wynikające ze słabych, wyłączonych ze swoich pierwotnych funkcji mięśni oraz ich nadmiernego napięcia w skróconej pozycji w dolnych rejonach ciała. Można tego uniknąć, wykonując regularne ćwiczenia w pracy, ale także poza nią.

Prawidłowo dobrane, ergonomiczne krzesła czy fotele nie stanowią zatem lekarstwa na nadmierne przebywanie w pozycji siedzącej, które pracownik aplikuje swojemu organizmowi w ciągu doby. Nie spowodują one też, że nagle plecy przestaną boleć. Wiele osób uważa, że remedium na dolegliwości ze strony kręgosłupa będzie masaż. Nic bardziej mylnego, jako że masaż stanowi jedynie doraźny środek zmniejszający napięcie mięśniowe. Nacisk, jak podkreślają trenerzy personalni oraz fizjoterapeuci, należy położyć natomiast na stretching (z angielskiego: rozciąganie). Rozciąganie notorycznie skracanych struktur ciała przywróci ich prawidłową długość, a to z kolei będzie bardzo dobrą pozycją wyjściową do ich wzmocnienia. Innymi słowy rozciąganie wpłynie korzystnie na naszą sylwetkę i pozwoli zregenerować się organizmowi, osłabionemu w wyniku wielu godzin siedzenia. Trzeba też wiedzieć, że nigdy nie wzmacnia się mięśni, które mają nadmiernie skrócone własne fizjologiczne długości. Bardzo ważny dla organizmu jest również regularny wysiłek fizyczny nakierowany na cel prozdrowotny. Wzmacnia on osłabione mięśnie, których zły stan jest, niestety, przede wszystkim skutkiem statycznej, siedzącej pracy.

Aktywność to najlepsza profilaktyka

Korzyści wynikające z regularnego wysiłku fizycznego są ogromne: zwiększenie wydolności układu krążeniowo-oddechowego, poprawa spoczynkowego napięcia mięśniowego, wzmocnienie mięśni, a co za tym idzie o wiele lepsze znoszenie wielogodzinnego siedzenia. Istotne jest, aby wysiłek ten był dobrze dobrany do potrzeb trenującego i zawierał w sobie elementy rozciągania, wzmacniania oraz treningu typu kardio. Ciekawą propozycją dla pracowników są treningi medyczne oferowane przez trenerów personalnych, którzy coraz częściej posiadają uprawnienia fizjoterapeutów. Wymienione treningi polegają na zindywidualizowanym planie treningowym ułożonym pod kątem zgłoszonych przez pracownika problemów zdrowotnych oraz braków funkcjonalnych, stwierdzonych podczas prostych testów funkcjonalnych. Treningi medyczne zawierają elementy rozciągania, wzmacniania mięśniowego, poprawiają zakres ruchu w stawach oraz przywracają prawidłowe wzorce ruchowe i bardziej fizjologiczny stan organizmu. Mocno zindywidualizowane programy ćwiczeń bez wątpienia poprawią jakość pracy i życia pracownika.

Podsumowując, pracodawcy powinni promować aktywność fizyczną wśród zatrudnionej kadry, gdyż pracownik to najistotniejsze ogniwo każdej organizacji. Jeśli będzie on zdrowy, będzie pracował bardziej wydajnie. Powołując się na badania ankietowe „Psycholog w organizacji” (próba badanych to osoby zatrudnione w polskich organizacjach na stanowiskach od niskiego szczebla począwszy poprzez specjalistów i kadrę kierowniczą, na właścicielach firm skończywszy), przeprowadzone przez jednego z autorów artykułu, należy napisać, że promocja zdrowia w miejscu zatrudnienia jest obszarem wzbudzającym jeszcze niewielkie zainteresowanie pracowników, a tym samym pracodawców. W jednym z pytań wspomnianego wyżej raportu ankietowani mieli możliwość wskazania obszarów w organizacji, w których pomoc psychologa odegrać może kluczową rolę. Najwięcej badanych, bo aż 226 z 340, wskazało na działania zmierzające do obniżenia poziomu stresu w miejscu zatrudnienia, jako główny obszar do pracy dla psychologa. Kolejne miejsca zajęły szkolenia doskonalące kompetencje miękkie (169 głosów), rozmowy typu exit interview (157 głosów), obserwacja biznesu połączona z podejmowaniem działań naprawczych tam, gdzie to konieczne (144 głosy), konsultacje indywidualne z pracownikami dotyczące ich życia prywatnego (106 głosów). Na ostatnim miejscu, zdobywając zaledwie 83 głosy, uplasowała się promocja zdrowia w miejscu pracy.

Wykres 1.  Obszary działalności (zadania) psychologa w organizacji (źródło: opracowanie własne)

Powyższe dane świadczyć mogą o niewielkiej świadomości polskich pracodawców, jak ważny jest zdrowy styl życia i aktywność fizyczna. Pozwala to na postawienie hipotezy, że zarówno organizacje, jak i poszczególne jej ogniwa, czyli pracownicy, nie zdają sobie sprawy z zagrożeń jakie niesie dla zdrowia brak dbania o własny organizm. Promocja zdrowia stanowi zatem proces wymagający upowszechnienia we współczesnych organizacjach.

Artur Dzięgielewski
HR Manager
artur.dziegielewski74@gmail.com

Grzegorz Kwiatek
fizjoterapeuta oraz trener personalny, Grzegorz Kwiatek Trening Medyczny
grzegorz.kwiatek.tm@ gmail.com


Literatura:
– Artur Jaskólski, Anna Jaskólska, Podstawy fizjologii wysiłku fizycznego z zarysem fizjologii człowieka, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu 2006.
– Carla Stecco, Atlas funkcjonalny układu powięziowego człowieka, Wydawnictwo WSEIT 2016.
– Ćwiczenia ciała w pracy przy biurku, www.stylzdrowia.pl. – Irena Heszen, Helena Sęk, Psychologia zdrowia, Wydawnictwo Naukowe PWN 2007.
– Karolina Kilar, Artur Dzięgielewski, Raport z badania ankietowego Psycholog w organizacji, Wrocław, luty 2019.
– Zofia Ignasiak, Jarosław Domaradzki, Anatomia układu ruchu, Elsevier Urban & Partner 2013.

Warsztat i rzemiosło ponad wszystko.

Adam Sztaba

Pobierz wydanie 07_08/2020

Zobacz również

Ta strona wykorzystuje pliki cookies (niewielkie pliki tekstowe przechowywane przez przeglądarkę internetową na urządzeniu użytkownika) m.in. do analizy statystycznej ruchu, dopasowania wyglądu i treści strony do indywidualnych potrzeb użytkownika. Pozostawiając w ustawieniach przeglądarki włączoną obsługę plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Prywatności.